Hor, çalasyn türkmen atlysynyň öz bedewi bilen bütewileşip giden keşbi Merkezi Aziýanyň iň meşhur nyşanlarynyň biridir. Asyrlaryň dowamynda türkmen taýpalarynyň durmuşy atçylyk we seýisçilik, söweşlerde özüni goramak hem-de dabaraly wakalary bellemek ýaly işler arkaly bedewler bilen aýrylmaz baglanyşykly bolupdyr. Bu ýerde olaryň özboluşlylygy, durmuş ýörelgesi we atly medeniýetiniň ähmiýeti barada gysgaça maglumat berilýär.
Türkmen atly medeniýeti barada gürrüň gozgalanda, Ahal-teke bedewlerini agzaman geçmek mümkin däl. Bu — syratlylygy, tizligi we dözümliligi, şeýle hem ýüpek ýaly ýalpyldaýan tüýi bilen tanalýan gadymy at tohumydyr. Türkmenistanyň gurak sähralarynda we oazislerinde kemala gelen bu atlar uzak aralyklara syýahat etmäge, çapawullara we kyn şertlerde jan saklamaga uýgunlaşdyrylypdyr. Olaryň çydamlylygy atlylara çöllerde we sähralarda uzak menzilleri aşmaga mümkinçilik beripdir.
Türkmenleriň gündelik durmuşy we ýaşaýyş serişdeleri göçüp-gonmak hem-de çarwaçylyk bilen berk bagly bolupdyr. Maşgalalar möwsümleýin göçlere uýgunlaşan, keçeden ýasalan ak öýlerde (garöýlerde) ýaşapdyrlar. Sürülere — atlara, goýunlara we düýelere — eýe bolmak azyk, jemgyýetçilik gatnaşyklary we gündelik tertip diýmekdir. Iýmit önümleri ýönekeý bolup, olara kymyz (biýeniň süýdi), guradylan et we çörek ýaly önümler degişli bolupdyr. Ak öýüň bezegi eýesiniň mertebesini we myhmanparazlygyny görkezipdir. Bedewler we eýer-erňekler elmydama golaýda bolup, haly-çyzmalar maşgala taryhyndan habar beripdir, myhman garşylamak bolsa mukaddes saýylypdyr.
Türkmen atlylary ok-ýaý ulanmakda we “ur-da-gaç” söweş tärinde ussat bolupdyrlar. Olar at üstünde ok atmak üçin gysga ýaýlary ulanypdyrlar. Şeýle hem uzak aralyga ok atmakda örän takyk bolupdyrlar. Gylyçlar we gylyç-gyňyrçaklar abraýyň nyşany bolup, golaý söweşlerde ulanylypdyr. Gylyç götermek harby düzüme degişlidigiňi aňladypdyr. Ýaraglar we çalasynlyk arkaly türkmen atlylary öz ýerlerine gözegçilik edip, mal-garalaryny gorapdyrlar.
Çagalar at münmegi örän ýaşlykdan öwrenipdirler. Ilki bilen goýun bakmak we aw etmek ýaly işlerden başlap, soňra harby tälimlere geçipdirler. Oňat atly bolmak üçin deňagramlylygy saklamak we at üstünde ok atmak talap edilipdir. Atlylyk ukyplary batyrlygyň we garaşsyzlygyň nyşany hökmünde uly hormat getiripdir. Atlar rowaýatlarda, aýdym-sazlarda iň gowy sowgat we mukaddeslik hökmünde wasp edilipdir.
Türkmen däp-dessurlarynda bedewleriň orny örän uludyr. Atly oýunlar we bäsleşikler ussatlygy görkezmek bilen bir hatarda, söweş tärlerini hem kämilleşdiripdir. Häzirki wagtda hem Ahal-teke bedewleri we atly dabaralar Türkmenistanyň geçmişine bolan hormatyň nyşanydyr. Uzak aralyga at çapmak ýaly sethalar bedewleriň şan-şöhratyny has-da artdyrypdyr.
Çeýelik we hereketjeňlik sährada aman galmagyň şerti bolupdyr. Türkmen atlylary örileriň, howanyň we suwuň ýagdaýyny gowy bilmeli bolupdyrlar. Bedewler arkaly olar adamydyr harytlary çalt daşap, aragatnaşyk saklamagy we goranmagy başarypdyrlar. Bu aýratynlyklar halkyň häsiýetine hem täsir edipdir. At münmek ukyby we oňa eýeçilik etmek jemgyýetçilik mertebesini hem-de däp-dessurlary kesgitläpdir.
AÇILOW Mekan,
Halkara Senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniñ talyby.
