Dünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň maglumatlaryna görä, öýken saglygyny goramakda howanyň hapalanmagyna garşy göreşmek, temmäki önümlerinden daşda durmak, ýokanç keselleriň öňüni almak we irki anyklaýyş çärelerini güýçlendirmek esasy ugurlar bolup durýar. 2025-nji ýylda Bütindünýä saglyk assambleýasynda hem öýken saglygy boýunça kabul edilen möhüm çözgütde demgysma, öýkeniň dowamly obstruktiw keseli, öýken rak keseli, pnewmoniýa we inçekesel ýaly keselleriň öňüni almak, anyklamak we bejermek boýunça milli hem-de halkara tagallalary güýçlendirmek zerurlygy nygtaldy.
Häzirki döwürde öýken keselleriniň öňüni almakda iň ygtybarly ýol sagdyn durmuş ýörelgesidir. Temmäki çekmezlik, çilim tüssesinden daşda durmak, iş we ýaşaýyş ýerlerinde arassa howa şertlerini döretmek, ýokanç kesellere garşy sanjymlary wagtynda almak, bedeniň immun goragyny berkitmek, lukmançylyk barlaglaryndan yzygiderli geçmek öýken saglygynyň esasy goragydyr. Dünýäde dowamly öýken keselleriniň esasy öňüni alyp bolýan sebäpleriniň arasynda temmäkiniň aýratyn orun tutýandygy hem bellenilýär.
Lukmançylyk ylmynyň iň uly üstünlikleriniň biri öýken kesellerini irki döwürde ýüze çykarmak mümkinçilikleriniň giňelmegidir. Hususan-da, öýken rak keseliniň irki anyklaýyş usullarynda pes dozaly kompýuter tomografiýasynyň ähmiýeti artýar. Bu usul ýokary töwekgelçilik toparlaryna degişli adamlarda keseli entek alamatlary güýçlenmänkä ýüze çykarmaga ýardam berýär. Soňky ýyllarda emeli aň tehnologiýalarynyň hem lukmançylyk şekillerini seljermekde ulanylmagy öýkendäki ownuk düwünleri, şübheli üýtgemeleri has takyk tapmaga mümkinçilik döredýär.
Öýken rak keseliniň bejergisinde hem dünýä lukmançylygy düýpli öňe gitdi. Häzirki wagtda diňe umumy himiýa bejergisi bilen çäklenilmän, näsagyň çiş öýjükleriniň genetiki aýratynlyklaryna görä saýlanýan nyşanlaýyn bejergiler, immun ulgamyny işjeňleşdirýän immunoterapiýa usullary giňden ösdürilýär. Bu çemeleşmeler bejergini has şahsylaşdyrmaga, ýagny her näsagyň ýagdaýyna görä meýilleşdirmäge mümkinçilik berýär. Şeýle mümkinçilikler onkologiýanyň häzirki zaman ösüşiniň iň möhüm ugurlarynyň biridir.
Öýkeniň dowamly obstruktiw keseli, demgysma, pnewmoniýa we inçekesel ýaly keseller boýunça hem ylmy çemeleşmeler kämilleşýär. GOLD-2025 hasabatynda öýkeniň dowamly obstruktiw keselinde irki anyklaýyş, näsagyň ýagdaýyna görä şahsylaşdyrylan bejeriş meýilnamasy, sanjymlar, dem alyş maşklary we öýken reabilitasiýasy aýratyn ähmiýetli ugurlar hökmünde görkezilýär. Inçekeseliň bejergisinde bolsa soňky ýyllarda has gysga, has netijeli we näsag üçin has amatly bejeriş düzgünleriniň ornaşdyrylýandygy bellenilýär.
Şeýle ylmy üstünlikleriň ählisi bir hakykaty görkezýär: öýken kesellerine garşy göreşde iň güýçli gural — öňüni almak, ir anyklamak we wagtynda bejermekdir. Adam öz saglygynda üýtgeşme duýsa, uzak wagtlap dowam edýän üsgülewük, demgysma, gakylykda gan görünmegi, sebäpsiz horlanmak, göwüs agyrysy, çalt ýadamak ýaly alamatlara biparh garamaly däldir. Şeýle ýagdaýlarda özbaşdak bejergä ýüz urman, hökman lukmana ýüz tutmak zerurdyr.
Türkmenistanda ilatyň saglygyny goramak, keselleriň öňüni almak, sagdyn durmuş ýörelgelerini wagyz etmek we lukmançylyk hyzmatlarynyň hilini ýokarlandyrmak boýunça alnyp barylýan işler adam saglygy baradaky aladanyň döwlet syýasatynyň möhüm ugrudygyny görkezýär. Biz — lukmanlar üçin bu ugurda esasy wezipe ilata düşündiriş bermek, keseliň öňüni almak, näsaglara wagtynda we dogry lukmançylyk kömegini bermekdir. Öýken saglygy — diňe dem alşyň däl, eýsem, ömrüň hiliniň, zähmet ukyplylygynyň we bagtyýar ýaşaýşyň möhüm şertidir.
Myrat ÖWEZOW,
Lebap welaýat onkologiýa hassahanasynyň lukmany.
