Adamlary okatmak we olara terbiýe bermek adamzat jemgyýeti bilen bile döreýär. Jemgyýetde gazanylan durmuş, önümçilik, ruhy tejribäni kemeltmän, yzygider ösdürip, dowamata sepleşdirmek zerurlygy okadylyşyñ we tejribäniñ esasy ugrukdyryjylarydyr. Terbiýäni we okadylyşy adatça ýaşuly ýa-da has tejribeli adamlar amala aşyryp, ony özleriniň beýleki işleri bilen utgaşyklykda alyp barypdyr. Adamlaryň toplan bilim-düşünjeleriniň artmagy, maddy, ruhy önümçiligi üznüksiz ösdürmek zerurlygy bu tutumyň işiň özbaşdak görnüşine öwrülmegine getiripdir. Okatmak- jemgyýetçilik- taryhy tejribäni maksada gönükdirilen häsiýetde ösýän nesle geçirmek, bilim, başarnyk, endikleriň kemala getirilişini guramakdyr. Adatça okadylyşy mugallymyň sapak okatmagy manyda düşünýärler.
Okadylyş – bu diňe mugallymyň okuwça berýän maglumaty däldir. Okadylyş bu okaýanyň tutuş okuw jaýy, jemgyýet, mugallymlar, okaýanlar bilen özara täsirinde alýanydyr. Eýsem sapak bermek okadylyşdan näme bilen tapawutlanýar? Sapak bermek esasy ünsi okuw tutumynyň giriş bölümine – okuwçaa näme berilýändigine, ýagny, okuw tutumynyň mazmunyna ( bilimlere, başarnyklara, endiklere) gönükdirýär.
Okadylyş bolsa esasy ünsi onuň çykyş bölegine – okuwçynyň sapagyň dowamynda näme alandygyna gönükdirýär. Üstesine-de okuwçynyň näme alandygy, özleşdirendigi onuň mazmuny ýa-da höwesi nukdaýdan däl-de, okadylyşyň şahsyýetiň häzirki we geljekki işi üçin ähmiýeti jähtden bahalandyrylýar. Sapak bermekde bilimler okuw dersleri ( aýry- aýry ýumuşlar, taglymatlar ) arkaly kesgitlenýär. Okadylyşda bolsa bilimler, meseleler, anyk hereketlenýän tutumlar arkaly kesgitlenýär. Sapagyň berlişi mugallymyň hadysalara we tutumlara garaýşyny şöhlelendirip, okadylyş bolsa okaýanyň nazaryýetini şöhlelendirýär. Mugallymyň garaýşy hemişe giň we çuň bolup, bu bilermen eminiň-ekspertiň garaýşydyr. Ol hemişe diýen ýaly dersiň logikasyna-mantygyna tabyndyr. Okaýanyň garaýşyna belli bir derejede ähmiýete ymtylyş, böleklilik mahsusdyr. Mugallymyň garaýşy esasan umumylykdan ýekelige (deduktiw), okuwçyňky bolsa – ýekelikden umumylyga (induktiw) ugrukýan häsiýetdedir. Mugallym bilýänini öwredýär. Okuwçy bolsa özüniň entek bilmeýän we başarmaýan zadyny öwrenýär.
Sapak beriş we okadylyş bir-birinden höwesleriniň gönükdirilmesi boýunça tapawutlanýan täsirler toparynyň astynda bolýandygy üçin birnäçe guramaçylyk we usulyýet çäreleri zerurdyr: esasy mowzuglary, aýry-aýry ýumuşlary öwrenmeklige derek dersiň mazmunyna laýyklykda birleşdirilen, umumylaşdyrylan okadylyşy girizmek, okuwçyň ünsüni diňe dogry jogaby agtarmaklyga gönükdirilmekden ony meseläni çözmek başarnygyny ösdürmekliklige gönükdirmek we beýlekiler.
Jennet ORAZBERDIÝEWA,
Darganata etrabyndaky 1-nji orta mekdebiň himiýa mugallymy.
