Nowruz baýramynyň taryhy adamzat ýazuwly taryhynyň dörän döwürlerinden hem aňyrda ýatyr. Ol tebigatyň yzygiderli üýtgemegine, ýagny astronomik hadysalara esaslanandygy üçin, iň gadymy siwilizasiýalaryň — şumerleriň, babyllaryň we sak-massagetleriň durmuşynda hem uly orun tutupdyr.
Astronomik Esasy: Gün bilen Gijäniň Deňleşmesi
Nowruzyň taryhy, ilki bilen, tebigy ylymlar bilen baglanyşyklydyr. Gadymy alymlar, şol sanda meşhur Omar Haýýam özüniň “Nowruznamasynda” bu günüň ähmiýetini ylmy taýdan düşündiripdir. Gün özüniň ýyllyk aýlawynda hamal (goç) ýyldyzyna giren pursadynda, ýer togalagynyň Demirgazyk ýarym şarynda bahar pasly başlanýar.
Bu pursatda:
* Gije bilen gündiz özara deňleşýär.
* Ýylylyk we ýagtylyk artýar.
* Tebigatda biologik oýanyş prosesi işjeňleşýär.
2. Zerdüştilik we “Awesta” Gatlagy
Nowruz hakyndaky iň gadymy ýazuwly maglumatlar zerdüştilik dininiň mukaddes kitaby bolan “Awestada” duş gelýär. Gadymy pelsepä görä, dünýä ýagtylyk bilen zulmatyň, ýagşylyk bilen ýamanlygyň göreşinden ybaratdyr. Nowruz — ýagtylygyň (Ahura Mazdanyň) garaňkylygyň (Ährimanyň) üstünden ýeňiş çalan günüdir.
Şol döwürlerde Nowruzda ot ýakmak däbi döräpdir. Ot — arassalygyň, mukaddesligiň we Günüň ýerdäki nyşany hasaplanypdyr. Adamlar oduň üstünden böküp, köne ýylyň kesellerinden we ruhy agyrlyklaryndan dynýandyklaryna ynanypdyrlar.
Jemşit Patyşa we “Şanama” Rowaýaty
Eýran we Turan halklarynyň edebiýatynda Nowruzyň dörän gününi rowaýaty patyşa Jemşit (Ýama) bilen baglanyşdyrýarlar. Rowaýata görä, Jemşit patyşa dabanly tagtyny ýasap, ony asmana göteripdir. Günüň nury bu tagta düşende, älem-jahan nurana bolupdyr. Halk muňa haýran galyp: “Bu täze gündür!” (Now ruz!) diýip gygyrypdyr.
Şol günden başlap, Jemşidiň tagta çykan güni uly dabaralar bilen bellenilipdir. Ol halkyň agzybir bolmagy, ekerançylygyň ösmegi we adalatlylygyň dabaralanmagy üçin esas döredipdir.
Nowruzyň “Mene” (Many) Düýbi
Nowruz diňe bir senenama däl, eýsem uly bir pelsepedir. Onuň manysy aşakdaky üç sütün arkaly düşündirilýär:
Tebigy täzeleniş (Ekologik many)
Nowruz — ýeriň oýanmagydyr. Ata-babalarymyz: “Ýer bugarsa, ýyl bugar” diýipdirler. Bu döwürde bag ekmek, aralyklary arassalamak, ekin meýdanlaryny taýýarlamak sogap iş hasaplanypdyr. Bu baýram adamyň tebigat bilen sazlaşykly ýaşamagyny öwredýär.
Ruhy tämizlenme (Etiki many)
Nowruzyň iň uly manysy bagyşlamagy başarmakdyr.
* Öýkeleşen adamlar ýaraşmalydyr.
* Garyp-gasarlara, ýetim-ýesirlere kömek berilmelidir.
* Garrylaryň we pirleriň ak patasy alynmalydyr.
Ruhy taýdan tämizlenmedik adamyň “Täze ýyla” girmäge haky ýok diýlip hasaplanypdyr.
Ç. Bereketiň we Ryskynyň Gözbaşy
Nowruzda ýaýylýan uly saçaklar, bişirilýän dogramalar we semeni — bereketiň simwolydyr. “Nowruzda saçagyň doly bolsa, ýyl boýy ryskyň bol bolar” diýen ynam halkyň aňyna berk ornapdyr. Semeniniň düzümindäki däne täze durmuşyň, un bolsa durnuklylygyň nyşanydyr.
Jemläp aýtsak, Nowruz — bu müňýyllyklaryň tejribesini özünde jemleýän, ynsany tämizlige, dostluga we zähmete çagyrýan medeni mürisdir. Ol geçmişiň ýylysy, geljegiň bolsa nurly umydydyr.
Gülnara JEPBAROWA we Firuza BADIROWA,
Çärjew etrabynyň 10-njy orta mekdebiniň mugallymlary.
