Kapitalizm önümçilik serişdelerine hususy eýeçilige we olaryň girdeji üçin işlemegine esaslanýan ykdysady ulgamdyr. XVI asyrda erkin bazar ykdysadyýeti hökmünde ýüze çykdy. Kapitalizmiň merkezindäki aýratynlyklar hususy emläk, maýa toplamak, aýlyk zähmeti, meýletin söwda, baha ulgamy we bäsdeşlik bazarlaryny öz içine alýar. Kapitalistik bazar ykdysadyýetinde karar bermek we maýa goýumlary maliýe we maýa bazarlarynda önümçilik faktorlarynyň eýeleri tarapyndan kesgitlenilýär. Harytlaryň bahasy we paýlanyşy esasan bazardaky bäsdeşlik bilen kesgitlenýär.
Kapitalistik ykdysadyýet tejribesi XVI-XIX asyrlaryň arasynda Europeewropada esaslandyryldy, ýöne käbir aýratynlyklaryny gadymyýetde hem tapyp bolar, orta asyrlarda täjirçilik kapitalizminiň irki görnüşleri ýüze çykypdyr. Feodalizm gutaransoň, kapitalizm Günbatar dünýäsinde agdyklyk edýän ulgam bolup, Europeewropadan, esasanam Angliýadan bütin dünýä ýaýrady.
Kapitalizm kesgitleme aýratynlyklary taýdan iki dürli aýratynlyga eýe. Bularyň birinjisi, önümçiligiň diňe girdeji maksady bilen öndürilýän we bu artykmaç gymmaty bazarda satylýan uly ykdysady ulgamyň adydyr. Beýleki kesgitleme, kapitalizmiň aýlyk zähmetine, önümçilik usulyna esaslanýan ykdysady ulgamdygyny nygtaýar.
Ykdysady pikirdäki «nusgawy» däp 18-nji asyryň ahyrynda Angliýada ýüze çykypdyr. Adam Smit, Deýwid Rikardo we Jon Stýuart Mill ýaly nusgawy syýasy ykdysatçylar kapitalistik ykdysadyýetde önüm öndürmek, paýlamak we alyş-çalyş etmek ýaly meseleleri seljerip neşir etdiler we bu gözlegler häzirki ykdysady gözlegleriň köpüsiniň esasyny düzýär.
Keynes ykdysadyýeti, 20-nji asyryň iňlis ykdysatçysy Jon Maýnard Keynesiň pikirlerine esaslanýan makroykdysady teoriýa. Keynes ykdysadyýeti, hususy pudagyň agdyklyk edýän, ýöne döwlet we döwlet pudaklary esasy rol oýnaýan garyşyk ykdysadyýeti goldaýar. Keynes ykdysadyýetine görä, hususy pudak tarapyndan kabul edilen kararlar käwagt netijesiz makroykdysady netijelere sebäp bolýar. Şonuň üçin döwlet iş siklini durnuklaşdyrmakda işjeň rol oýnamalydyr. Mysal üçin, pul syýasaty merkezi bankyň üsti bilen, salgyt syýasaty hökümetiň üsti bilen durmuşa geçirilmeli. Keynes teoriýasy ilkinji gezek 1936-njy ýylda neşir edilen Iş, gyzyklanma we pul umumy teoriýasy kitabynda görkezildi.
Keynesian teoriýasyna görä, ähli şahsyýetleriň we kärhanalaryň käbir mikro-ykdysady häsiýetleriniň jemi netijesizlige getirýär we ykdysadyýet potensial önümçiliginden we ösüşinden pes derejede işleýär. Önümlere umumy isleg ýeterlik bolmasa, ykdysadyýet krizise girýär we öndürijileriň goranyş häsiýetleri sebäpli gereksiz işsizlik ýüze çykýar. Şeýle ýagdaýlarda döwlet umumy islegi ýokarlandyrmak üçin käbir syýasatlara eýerip biler we netijede ykdysady işjeňligi çaltlaşdyryp we işsizligi azaldyp biler. Keynesleriň köpüsi, iş siklini durnuklaşdyrmak üçin syýasatlary maslahat berýärler. Mysal üçin, işsizlik derejesi aşa ýokary bolanda, döwlet ösüşe gönükdirilen pul syýasatyny alyp biler.
Keynes, Uly Depressiýanyň çözgüdi hökmünde pes göterim we hökümet maýa goýumlary bilen ykdysadyýeti dikeltmek barada pikir etdi. Döwlet tarapyndan goýulýan maýa goýumlar girdejini artdyrýar we netijede sarp ediş, has köp önümçilige we maýa goýumlaryna sebäp bolýar we netijede sarp ediş ýene ýokarlanýar. Ykdysadyýeti janlandyrmak üçin başlangyç maýa goýumlary birnäçe hadysalary döredýär we soňraky goýlan maýa goýumlaryndan has berk ykdysady netijeliligi üpjün edýär.
Käbir Keynes ykdysatçylary Keynesiň halkara utgaşdyrylyşyna, halkara ykdysady institutlaryň zerurlygyna we ykdysady güýçleriň söweşe ýa-da parahatçylyga alyp barjakdygyna aýratyn ünsi çekdi.
Pul syýasaty
Keynes pul bilen hakyky ykdysadyýetiň arasyndaky gatnaşyklary göterim derejeleri arkaly ýola goýdy. Pul üpjünçiliginiň üýtgemegi ilki bilen pul bazarynda, göterim derejeleriniň üýtgemeginde şöhlelenýär we bu üýtgeşiklik maýa goýumlaryna täsir edýär. Keynesiň pikiriçe, pul ygtyýary (mysal üçin merkezi bank) pul üpjünçiligini üpjün edýär we pul syýasaty bahalara täsir edýär.
Monetarizm, 1976-njy ýylda Ykdysadyýet boýunça Nobel baýragyny alan Amerikaly ykdysatçy Milton Fridman tarapyndan döredilen teoriýa. Fridman 1976-njy ýylda “Pul mukdary nazaryýeti boýunça gözlegler” atly redaktirlän kitabyny neşir etdi. Fridman bu eseri bilen monetarizmiň esasy ýörelgelerini açdy. Ondan soňky ýyllarda Çikago uniwersitetindäki kärdeşleri we okuwçylary bilen bilelikde teoretiki garaýyşlaryny hasam ösdürdi we käbir pikirleri empirik gözlegler bilen tassyklady.
Monetarizm häzirki zaman ykdysady meseleleriň biri bolan inflýasiýa bilen baglanyşykly we inflýasiýanyň esasy sebäbi hökmünde hökümetler tarapyndan pul üpjünçiliginiň gereksiz we aşa köpelmegini görkezýär. Monetaristleriň pikiriçe, ykdysadyýetdäki durnuksyzlyklaryň köpüsi puldan gelip çykýar. Şol sebäpli, pul syýasaty ykdysady meselelere garşy beýleki ykdysady syýasat gurallaryndan has täsirli diýip pikir edýärler. Pikirlerini “Inflýasiýa hemişe we hemme ýerde pul hadysasy” frazasy bilen jemleýär.
Monetaristleriň pikiriçe, inflýasiýa gözegçilik etmek üçin iň täsirli gural pul syýasatydyr. Pul üpjünçiliginiň üýtgemegi, pul islegine garaşsyz pul edarasy tarapyndan kesgitlenýär. Şeýle-de bolsa, pul ygtyýarynyň bu güýjüniň ýygy-ýygydan üýtgeýän pul ösüş depginleri görnüşinde ulanylmagy durnuklylygy däl-de, durnuksyzlygy getirýär. Monetaristler bu durnuksyzlygyň öňüni almak üçin pul üpjünçiligini kem-kemden, belli bir derejede we ykdysadyýetdäki ösüşlere proporsional ýokarlandyrmagy teklip edýärler.
BABAÝEWA Ogulsabyr,
Halkara senagatçylar we telekeçiler uniwersitetiniň
dil öwreniş bölüminiň 101-nji okuw toparynyň talyby.
