Ýurdumyzda ynsan saglygyny goramak, keselleriň öňüni almak, ilatyň arasynda sagdyn durmuş ýörelgelerini giňden wagyz etmek boýunça yzygiderli işler alnyp barylýar. Bu ugurda zyýanly endikleriň, aýratyn-da çilimkeşligiň öňüni almak möhüm wezipeleriň biri bolup durýar. Lebap welaýat onkologiýa hassahanasynyň lukmany hökmünde nygtasym gelýär: çilim diňe bir öýkeniň däl, tutuş bedeniň saglygyna zyýan ýetirýän howply endikdir. Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň maglumatlaryna görä, temmäki ulanmak ýürek-damar we dem alyş keselleriniň, şeýle hem düwnük keseliniň 20-den gowrak görnüşiniň esasy töwekgelçilik sebäpleriniň biridir.
Çilim tüssesiniň düzüminde müňlerçe himiki madda bolup, olaryň ýüzlerçesi bedene zyýanlydyr, onlarçasy bolsa düwnük keseliniň döremegine sebäp bolup bilýär. Şonuň üçin çilimkeşlik diňe çilim çekýäniň özüne däl, onuň ýanyndaky adamlara-da howp salýar. Passiw çilim tüssesine sezewar bolmak ýürek-damar we dem alyş keselleriniň, şol sanda öýken düwnüginiň döremegine getirip bilýär. BSGG-niň bellemegine görä, passiw çilim tüssesi üçin howpsuz dereje ýokdur.
Onkologiýa lukmanynyň tejribesinde çilimkeşligiň iň agyr netijeleriniň biri öýken düwnügidir. Temmäki ulanmak dünýäde düwnük kesellerinden bolýan ölümleriň dörtden birine golaýy bilen baglanyşykly hasaplanylýar, öýken düwnüginiň esasy sebäpleriniň biri hem çilimkeşlikdir. BSGG-niň Ýewropa sebiti boýunça maglumatlarynda çilim çekýän adamlaryň ömrüniň dowamynda öýken düwnügine uçramak töwekgelçiliginiň çilim çekmeýänlere garanyňda birnäçe esse ýokarydygy bellenilýär.
Çilimkeşlik diňe öýken bilen çäklenmeýär. Ol agyz boşlugynyň, bokurdagyň, gyzylödegiň, aşgazanyň, bagryň, aşgazanasty mäziň, böwregiň, peşew haltasynyň, ýatgynyň boýunjygynyň we içegäniň düwnük keselleriniň döremegi bilen hem baglanyşyklydyr. ABŞ-nyň Milli düwnük instituty çilim çekmegiň bedeniň köp agzalaryna zyýan ýetirýändigini we düwnük keseliniň birnäçe görnüşine sebäp bolup bilýändigini belleýär.
Çilimkeşlige garşy göreşmek — diňe bir lukmanlaryň däl, bütin jemgyýetiň işi. Her bir maşgala öýde, iş ýerinde, jemgyýetçilik ýerlerinde çilim tüssesiz gurşawy döretmäge çalyşmalydyr. Çaga, ýetginjek, göwreli zenan, garry adam ýa-da dowamly keselli näsag çilim tüssesinden aýratyn goralmaga mätäçdir. Çilimkeş adamyň “men diňe özüme zyýan ýetirýärin” diýen pikiri dogry däldir, sebäbi onuň tüssesi töweregindäkilere hem gönüden-göni täsir edýär.
Çilimi taşlamak üçin hiç wagt giç däldir. Adam bu endikden ýüz öwreninden soň, bedeniň özüni dikeltmek mümkinçilikleri işläp başlaýar, ýürek-damar we dem alyş ulgamlaryna düşýän agram kemelýär, geljekde düwnük keseline uçramak howpy peselýär. Elbetde, nikotin garaşlylygy sebäpli çilimi taşlamak käbir adamlar üçin kyn bolup biler. Şeýle ýagdaýda lukmana ýüz tutmak, maşgala agzalarynyň goldawyny almak, çilim çekilýän gurşawdan daşlaşmak, gündelik endikleri üýtgetmek we sagdyn durmuş düzgünlerine eýermek zerurdyr.
Saglyk — ynsanyň iň uly baýlygydyr. Çilimkeşlik bolsa şol baýlygy ýuwaş-ýuwaşdan kemeldýän howply endikdir. Her bir raýat öz saglygyna, maşgalasynyň abadançylygyna we geljegine jogapkärçilikli garap, çilimkeşlikden daşda durmalydyr. Sagdyn durmuş ýörelgesini saýlamak — uzak ömri, işjeňligi, maşgala bagtyny we jemgyýetiň sagdyn geljegini saýlamakdyr.
Jemile ÇARYÝEWA,
Lebap welaýat onkologiýa hassahanasynyň lukmany.
